Από την Κοσμογονία μέχρι την Κοσμική Συντέλεια, Μέρος Α

Ένα ταξίδι από την απαρχή έως τα έσχατα όρια του Συμπαντικού Χωροχρόνου

Όλα ξεκίνησαν πριν από 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Από ένα σημείο, πρακτικά άπειρης πυκνότητας και θερμοκρασίας, δημιουργήθηκε ο χώρος και ο χρόνος, το λεγόμενο χωροχρονικό συνεχές (spacetime continuum), με μία χωροχρονική διαστολή απίστευτης αρχικής ταχύτητας, αυτό που αποκαλούμε σήμερα Μεγάλη Έκρηξη (Big-Bang). Μετά από μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια από το αρχικό σημείο μηδέν, δημιουργήθηκαν οι πρώτοι γαλαξίες και τα πρώτα άστρα. Στο εσωτερικό των άστρων αυτών το υδρογόνο και το ήλιο αποτέλεσαν την πηγή παραγωγής βαρύτερων στοιχείων, όπως ο άνθρακας και το οξυγόνο. Με το φαντασμαγορικό θάνατο των πρώτων αυτών άστρων, τις ονομαζόμενες εκρήξεις υπερκαινοφανών (supernovae), σχηματίζονται όλα τα γνωστά στοιχεία, τα οποία αποτελούν το υλικό για τα άστρα δεύτερης γενιάς.

Ένα από αυτά τα άστρα αρχίζει να γεννιέται πριν από περίπου 5 δισεκατομμύρια χρόνια, δημιουργώντας γύρω του ένα σύνολο οκτώ¹, ελλειπτικά περιφερόμενων, πλανητών. Ο τρίτος πλανήτης, κατά σειρά εγγύτητας στο άστρο αυτό, σχηματίζεται πριν από 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια. Σε αυτόν δημιουργούνται θάλασσες και ωκεανοί, ενώ υπάρχουν τα κατάλληλα στοιχεία για να εμφανιστεί, πριν από 3,5 δισεκατομμύρια χρόνια, η πρώτη μονοκύτταρη μορφή ζωής. Χρειάστηκαν, 1,5 δισεκατομμύρια χρόνια ακόμα, για να εμφανιστούν συνθετότερες πολυκύτταρες μορφές. Με τη λεγόμενη Κάμβρια Έκρηξη, πριν από 500 εκατομμύρια χρόνια, περίπου, εμφανίζεται ένα πλήθος θαλάσσιων οργανισμών. Οι απόγονοι αυτών κάνουν τα πρώτα βήματα στην ξηρά, πριν από 400 εκατομμύρια χρόνια και μαζί με την ήδη υπάρχουσα χερσαία χλωρίδα, αποικίζουν τις ηπείρους και συνεχίζουν να εξελίσσονται και να διαφοροποιούνται γεμίζοντας κάθε οικολογικό θώκο, γωνιά και χαραμάδα του πλανήτη μας.

Πριν από 7 εκατομμύρια χρόνια περίπου λαμβάνει χώρα το εξελικτικό «θαύμα».  Ο διαχωρισμός χιμπατζήδων και ανθρώπων αποτελεί κοσμοϊστορικό γεγονός². Τα απολιθώματα του παλαιότερου γνωστού μας προγόνου, του Sahelanthropus tchadensis, που βρέθηκαν στο Τσαντ της Αφρικής, μαρτυρούν την απαρχή του διαχωρισμού των δύο ειδών. Στη συνέχεια, φτάνουμε εξελικτικά, στον Homo habilis και στον Homo erectus, πριν από 2,5 και 1,5 εκατομμύρια χρόνια αντίστοιχα³. Ο Homo sapiens, ο σοφός άνθρωπος, κάνει την εμφάνισή του 300.000 έως 200.000 χρόνια πριν τη σημερινή εποχή, με μοναδικό απόγονό του το υποείδος Homo sapiens–sapiens, τον σύγχρονο άνθρωπο (βλ. εικόνα 1).

Και φτάσαμε στο σήμερα! Εν μέσω περιβαλλοντικών, γεωπολιτικών, χρηματοοικονομικών, κοινωνικών προβλημάτων και ανακατατάξεων, ο άνθρωπος συνεχίζει να παράγει επιστήμη και πολιτισμό⁴. Συνεχίζει να αναρωτιέται για τη θέση του μέσα σε αυτό τον Κόσμο. Για πολλούς αιώνες θεωρούσε τον εαυτό του ξεχωριστό και τον πλανήτη αυτό ως το κέντρο της Δημιουργίας. Πριν από περίπου 400 χρόνια συνειδητοποίησε τη πραγματική του θέση –αλλά και της Γης– μέσα στην κοσμική απεραντοσύνη. Κατάλαβε πόσο ασήμαντος, και συνάμα πόσο σημαντικός, είναι. Ασήμαντος, διότι αποτελεί τον κάτοικο ενός πλανήτη, ο οποίος περιφέρεται γύρω από ένα τυπικό αστέρι, το οποίο ανήκει σε ένα γαλαξία που περιλαμβάνει 200 έως 500 δισεκατομμύρια άστρα, ενός γαλαξία από τους έως και 2 τρισεκατομμύρια γαλαξίες του ορατού μας Σύμπαντος. Ταυτόχρονα, είναι και σημαντικός γιατί έχει την ικανότητα να κατανοεί και να παράγει αυτή την όμορφη ιστορία που διαβάζουμε. Απίστευτο!

Συνεχίζουμε με το προσεχές μέλλον του ηλιακού μας συστήματος. Σε περίπου 5 δισεκατομμύρια χρόνια από αυτή τη στιγμή, ο Ήλιος, το άστρο που χάρισε τη ζωή στον πλανήτη μας, θα εξαντλήσει το υδρογόνο στον πυρήνα του. Στην προσπάθεια να διατηρήσει την εσωτερική ισορροπία του, θα διογκωθεί σε έναν κόκκινο γίγαντα, καταπίνοντας τον Ερμή, την Αφροδίτη και πιθανότατα τη Γη, μετατρέποντας, σταδιακά, τον πλανήτη μας σε μια διάπυρη μάζα, τελείως αφιλόξενη για εμάς και τους υπόλοιπους έμβιους κατοίκους του (βλ. Εικόνα 2).

Συγκεκριμένα, σε 1 δισεκατομμύριο χρόνια –περίπου– από σήμερα η φωτεινότητα του Ήλιου θα έχει αυξηθεί κατά περίπου 10%. Αυτή η μικρή, φαινομενικά, αύξηση είναι αρκετή για να διαταράξει πλήρως την κλιματική ισορροπία της Γης. Σε περίπου 1,5 έως 2 δισεκατομμύρια χρόνια, η Γη θα έχει χάσει σχεδόν όλο το νερό της. Ο πλανήτης μας θα μετατραπεί σε μια καυτή, άγονη έρημο, παρόμοια με τη σημερινή Αφροδίτη. Η ζωή, όπως τη γνωρίζουμε, θα έχει πάψει να υφίσταται πολύ πριν εξατμιστεί και η τελευταία σταγόνα των ωκεανών, καθώς οι θερμοκρασίες θα έχουν ξεπεράσει, κατά πολύ, τους 100°C.

Τελικά, ο Ήλιος θα αποβάλει τα εξωτερικά του στρώματα, δημιουργώντας ένα πλανητικό νεφέλωμα, και θα καταρρεύσει σε έναν λευκό νάνο, δηλαδή ένα εξαιρετικά πυκνό αντικείμενο, περίπου στο μέγεθος της Γης, αλλά με μάζα συγκρίσιμη με αυτή του σημερινού Ήλιου. Θα εκπέμπει φως και θερμότητα για δισεκατομμύρια χρόνια, αλλά χωρίς τις πυρηνικές αντιδράσεις που τροφοδοτούν έναν ενεργό αστέρα.

Πριν από αυτή την περίοδο, ο άνθρωπος (αν υπάρχει ο άνθρωπος), θα έχει ήδη μετακομίσει σε άλλους πλανήτες, όπως για παράδειγμα στον Άρη ή σε πλανήτες άλλων αστρικών συστημάτων (ευχόμαστε και ελπίζουμε!). Αλλιώς….

¹ Σύμφωνα με τον παρόντα ορισμό πλανητών της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (International Astronomical Union – IAU).

² Αν και ακόμα, και ίσως για πολύ ακόμα, οι επιστήμονες δεν έχουν οριστικά καταλήξει στο πότε ακριβώς έγινε αυτό, λόγω έλλειψης αρκετών στοιχείων από απολιθώματα.

³ Τα όρια αυτά είναι αρκετά ασαφή και αποτελούν ακόμα σημεία διαφωνιών.

⁴ Θεωρώ, και πολλοί θα συμφωνήσουν –αλλά και θα διαφωνήσουν– μαζί μου, ότι η επιστημονική μέθοδος και η αντίστοιχη προκύπτουσα γνώση, αποτελούν την κορωνίδα της πολιτισμικής μας προόδου.