Διαστημικό λεωφορείο Challenger: ένας βραχύβιος θρύλος

Έπειτα από την τελευταία πτήση διαστημικού λεωφορείου, το 2011, όλο το σχετικό πρόγραμμα ανήκει στην ιστορία. Τα Discovery, Atlantis, Endeavour, και Enterprise βρίσκονται πλέον σε μουσεία. Δεν ισχύει όμως το ίδιο για τα δύο πρώτα διαστημικά λεωφορεία που πήγαν στο διάστημα, το Columbia και το Challenger (Εικόνα 1), που καταστράφηκαν σε τραγικά δυστυχήματα. Το Challenger, ειδικά, ήταν το πρώτο που χάθηκε και μαζί με αυτό τερματίστηκαν οι μεγαλύτερες φιλοδοξίες της NASA για εντατική χρήση των διαστημικών λεωφορείων σε συνεχείς διαστημικές αποστολές. 

Το Challenger δεν προοριζόταν να πετάξει. Ήταν ένας σκελετός διαστημικού λεωφορείου που είχε φτιαχτεί για στατικές δοκιμές, ενώ το Enterprise θα έκανε εναέριες δοκιμές και μετά το Columbia θα έκανε τις πρώτες δοκιμαστικές διαστημικές πτήσεις. Το σχέδιο ήταν, μετά τα αποτελέσματα των δοκιμών του Columbia να γίνουν οι απαραίτητες μετατροπές στο Enterprise ώστε να μετατραπεί σε κανονικό διαστημικό λεωφορείο. Για αυτό και το Enterprise έλαβε τον κωδικό OV-101, δηλαδή θα ήταν το πρώτο τροχιακό όχημα (OV, από Orbiter Vehicle) της σειράς των διαστημικών λεωφορείων. Το Columbia ήταν το OV-102. Όμως, οι επανασχεδιασμοί μετά τις δοκιμές μείωσαν κατά πολύ το βάρος των νέων διαστημικών λεωφορείων και συνειδητοποιήθηκε ότι θα κόστιζε πολύ να στείλουν όλα τα παλιά κομμάτια του Enterprise πίσω στα εργοστάσιά τους για να τα μεταποιήσουν κατά τις νέες προδιαγραφές. Θα ήταν φθηνότερο να πάρουν εκείνο τον σκελετό στατικών δοκιμών που είχαν και να του βάλουν εξ αρχής τα νέα εξαρτήματα. Έτσι προέκυψε ως δεύτερο διαστημικό λεωφορείο το Challenger, με κωδικό OV-099.

Η είσοδος σε υπηρεσία του Challenger, το 1983, έγινε σε μία εξαιρετική συγκυρία. Το Columbia, μετά τις πρώτες, κατά κύριο λόγο δοκιμαστικές, του πτήσεις, θα αποσυρόταν για κάποιο χρονικό διάστημα ώστε να κάνει δοκιμές προσαρμογής του Spacelab, του εσωτερικά μεταφερόμενου τροχιακού εργαστηρίου της ESA. Έτσι, το Challenger θα λάμβανε το μεγαλύτερο βάρος των πρώτων κανονικών αποστολών διαστημικού λεωφορείου, με τη νέα γενιά αστροναυτών που είχε ξεκινήσει την εκπαίδευσή της λίγα χρόνια νωρίτερα. Στις προηγούμενες πτήσεις του Columbia, όλοι οι αστροναύτες ήταν της γενιάς του Apollo, που είχαν μείνει στη NASA για να βοηθήσουν στην ανάπτυξη του διαστημικού λεωφορείου. Η νέα γενιά ήταν πολύ πιο πολυάριθμη, διαχωριζόταν σε πιλότους και ειδικούς αποστολής (πριν από αυτό όλοι οι αστροναύτες ήταν απαραιτήτως πιλότοι) και σχεδόν το ένα τρίτο ήταν γυναίκες ή μειονότητες, καθώς από την εποχή του προγράμματος Apollo είχε σημειωθεί μεγάλη πρόοδος στην ισότητα για τα εργασιακά δικαιώματα¹. 

Έτσι, λοιπόν, ήταν με τη δεύτερη αποστολή του Challenger (και πρώτη με τη νέα γενιά αστροναυτών) που πέταξε η πρώτη Αμερικανίδα στο διάστημα, εγκαινιάζοντας την εποχή ισάξιας αντιμετώπισής τους σαν μέλη πληρώματος διαστημοπλοίων². Στην επόμενη αποστολή πέταξε ο πρώτος Αφροαμερικάνος. Στην τέταρτη εκτελέστηκε για πρώτη φορά μη-προσδεδεμένος διαστημικός περίπατος, αξιοποιόντας ένα φορητό σύστημα προωθητήρων που είχε αναπτύξει η NASA για αυτό τον σκοπό (Εικόνα 2). Το Challenger ήταν το πρώτο διαστημόπλοιο με πλήρωμα 5, 7, και 8 αστροναυτών (ενδιάμεσα το Columbia εκτέλεσε την αποστολή Spacelab με το πρώτο εξαμελές πλήρωμα). Στην πέμπτη αποστολή του έκανε την πρώτη επιδιόρθωση δορυφόρου στο διάστημα. Ακολούθησε η πρώτη αποστολή με δύο γυναίκες μαζί (και τον πρώτο Καναδό) και μία σειρά τριών αποστολών Spacelab, η δεύτερη από τις οποίες περιείχε διάφορα αστρονομικά όργανα, μεταξύ των οποίων και ένα υπέρυθρο τηλεσκόπιο, ενώ η τρίτη ήταν Γερμανική, με δύο Δυτικογερμανούς αστροναύτες και έναν Ολλανδό της ESA, σε ένα σχεδόν ανεπανάληπτο οκταμελές πλήρωμα³.

Η δέκατη αποστολή του Challenger, τον Ιανουάριο του 1986, πέρα από τον δορυφόρο που θα μετέφερε είχε σκοπό να δείξει πως τα διαστημικά ταξίδια είχαν γίνει πλέον εύκολα και ασφαλή. Έτσι, στο πλήρωμα αστροναυτών του θα ήταν και μία δασκάλα που θα μετέφερε τις εμπειρίες της πίσω στο σχολείο της. Αυτό ήταν το ‘Teacher in Space Project’ και σχεδιαζόταν να πάρει μεγάλες διαστάσεις. Όλο το πρόγραμμα διαστημικών πτήσεων σχεδιαζόταν να επιταχυνθεί, με εκτοξεύσεις από ένα δεύτερο διαστημοδρόμιο στην Καλιφόρνια (επιπλέον του βασικού στη Φλόριδα) και τη συναρμολόγηση ενός μεγάλου διαστημικού σταθμού, με το όνομα Freedom, σε τροχιά. Όλες αυτές οι φιλοδοξίες κατέληξαν σε τραγωδία.

73 δευτερόλεπτα μετά την απογείωση, η εξωτερική δεξαμενή καυσίμου και οξειδωτικού του Challenger ανατινάχθηκε, εκτινάσσοντας το διαστημόπλοιο με υπερηχητική ταχύτητα στον πυκνό αέρα, η αντίσταση του οποίου το έκανε κομμάτια, σε ζωντανή αναμετάδοση στη τηλεόραση. Δεν υπήρξαν επιζώντες. Αργότερα, στη σχετική έρευνα, ο Richard Feynman θα ανακάλυπτε ότι οι ιδιαίτερα χαμηλές θερμοκρασίες εκείνη την ημέρα δεν επέτρεπαν σε κάποιους ελαστικούς συνδετικούς τομείς να διασταλούν, με αποτέλεσμα τη διαρροή καυτού αερίου από έναν προωθητήρα στερεού καυσίμου, που έκαψε μία τρύπα στην κεντρική δεξαμενή καυσίμου. Αυτό διορθώθηκε για τις μελλοντικές εκτοξεύσεις αλλά ήταν πολύ αργά για τα επτά μέλη του πληρώματος της τελευταίας αποστολής του Challenger (Εικόνα 3).

Το Σεπτέμβριο του 1988 το Discovery επέστρεψε στο διάστημα, εγκαινιάζοντας τη δεύτερη περίοδο διαστημικών πτήσεων για τα διαστημικά λεωφορεία. Αλλά οι αποστολές ήταν πλέον πιο αραιές, πιο προσεκτικές. Το 1985 ήταν φυσιολογικό για ένα διαστημικό λεωφορείο να κάνει μία νέα αποστολή 2-3 μήνες μετά από την προηγούμενη⁴. Μετά το 1988, το σύνηθες ήταν μισό έτος. Τα διαστημικά λεωφορεία θα συνεισέφεραν σε διάφορα μεγάλα μεταγενέστερα επιτεύγματα, με αποκορύφωμα την κατασκευή του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού (μετά την οριστική ακύρωση του Freedom), αλλά η εποχή του ενθουσιασμού για φθηνές και συχνές διαστημικές πτήσεις μεγάλων μεταφορικών ικανοτήτων τελείωσε τον κρύο Ιανουάριο του 1986.

1. Επιπρόσθετα, το διαστημικό λεωφορείο ήταν το πρώτο Αμερικανικό διαστημόπλοιο με τουαλέτα. Αυτό καθησύχασε τις προηγούμενες ανησυχίες της NASA για τις συνθήκες ιδιωτικότητας μικτών πληρωμάτων ανδρών/γυναικών, στριμωγμένοι σε μικρές κάψουλες για πολυήμερες διαστημικές αποστολές.  ↩︎
2. Οι δύο προηγούμενες (και μοναδικές) Σοβιετικές κοσμοναύτισσες είχαν σταλθεί στο διάστημα για συμβολικούς λόγους, χωρίς αυτό να οδηγήσει σε συστηματική αξιοποίηση γυναικών στο διάστημα.  ↩︎
3. Μόνο το 1995 επαναλήφθηκε κάτι τέτοιο εν μέρει, όταν το Atlantis πήγε στον διαστημικό σταθμό Mir με επταμελές πλήρωμα και γύρισε στη Γη με οκταμελές. ↩︎
4. Το ρεκόρ είναι 54 μέρες μεταξύ των δύο πρώτων πτήσεων του Atlantis, εκείνη τη χρονιά. ↩︎