Όταν ο Ήλιος στέλνει ρεύμα στη Γη
- Συγγραφέας: Αδαμαντία Ζωή Μπούτση
- 22-11-2026
- Δυσκολία: Μέτριο
- Κατηγορίες: Φυσική του Διαστήματος
Τον Σεπτέμβριο του 1859 σημειώθηκε ένα από τα ισχυρότερα φαινόμενα διαστημικού καιρού των τελευταίων 150 ετών, το λεγόμενο συμβάν Carrington. Κατά τη διάρκειά του το σέλας, που συνδέεται με τη γεωμαγνητική καταιγίδα, παρατηρήθηκε σε πολύ χαμηλότερα γεωγραφικά πλάτη από ό,τι συνήθως. Την ίδια στιγμή, τα τηλεγραφικά δίκτυα της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής παρουσίασαν εκτεταμένες βλάβες, χειριστές τηλεγράφων υπέστησαν ηλεκτροπληξία και από τους τηλεγραφικούς στύλους εκτοξεύονταν σπινθήρες. Ο Ήλιος, 150 εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά, είχε στείλει ρεύμα στη Γη.
Τι είναι τα Γεωμαγνητικώς Επαγόμενα Ρεύματα;
Η αλυσίδα ξεκινά με μια έκρηξη στον Ήλιο, που εκτοξεύει στο διάστημα ένα νέφος φορτισμένων σωματιδίων. Σε ένα με τρία εικοσιτετράωρα το νέφος φτάνει στη Γη και «ταρακουνά» το μαγνητικό της πεδίο. Στο εγγύς γεωδιάστημα, δηλαδή στην περιοχή του διαστήματος πολύ κοντά στη Γη, αναπτύσσονται τότε ισχυρά ηλεκτρικά ρεύματα που κλείνουν μέσω της ανώτερης ατμόσφαιρας, και το μαγνητικό πεδίο που δημιουργούν μεταβάλλεται γρήγορα πάνω στην επιφάνεια της Γης. Όπως σε μια γεννήτρια, η μεταβολή αυτή επάγει ηλεκτρικό πεδίο στο έδαφος και ρεύματα: τα Γεωμαγνητικώς Επαγόμενα Ρεύματα (Geomagnetically Induced Currents – GICs). Η ένταση τους εξαρτάται και από τις ηλεκτρικές ιδιότητες του φλοιού κάτω από τα πόδια μας.
Τα GICs αναζητούν εύκολο δρόμο: εισέρχονται από τη γείωση ενός μετασχηματιστή, ταξιδεύουν στις γραμμές μεταφοράς και εξέρχονται από τη γείωση κάποιου άλλου. Είναι σχεδόν συνεχή ρεύματα, ενώ οι μετασχηματιστές σχεδιάζονται για εναλλασσόμενο ρεύμα. Έτσι ο πυρήνας τους φτάνει σε μαγνητικό κορεσμό, θερμαίνεται και μπορεί να υποστεί σοβαρές βλάβες. Τα GICs είναι ο τελευταίος κρίκος του διαστημικού καιρού (space weather): Ήλιος – ηλιακός άνεμος – μαγνητόσφαιρα – ιονόσφαιρα – έδαφος.

Όταν το δίκτυο «έσβησε»
Η σημασία των GICs έγινε σαφής στη γεωμαγνητική καταιγίδα του Μαρτίου του 1989. Σε λιγότερο από δύο λεπτά κατέρρευσε το δίκτυο της Hydro-Québec στον Καναδά και έξι εκατομμύρια άνθρωποι έμειναν χωρίς ρεύμα για εννέα ώρες. Την ίδια νύχτα, στις ΗΠΑ, καταστράφηκε ένας από τους μετασχηματιστές του πυρηνικού σταθμού Salem στο New Jersey.

Δεν είναι πρόβλημα μόνο του Βορρά
Για χρόνια θεωρούσαμε ότι τα GICs απειλούν μόνο τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας των υψηλών γεωγραφικών πλατών, όπως στον Καναδά και στη Σκανδιναβία, όπου τα σελαϊκά ιονοσφαιρικά ρεύματα προκαλούν τις μεγαλύτερες επίγειες διακυμάνσεις του μαγνητικού πεδίου. Όμως προβλήματα ηλεκτρικής ισχύος έχουν αναφερθεί και σε χαμηλότερα γεωγραφικά πλάτη, όπως στην Ισπανία, τη Νότια Αφρική, την Ιαπωνία και την Κίνα, δηλαδή σε πλάτη παρόμοια με αυτά της Ελλάδας. Σε μεσαία και χαμηλά γεωγραφικά πλάτη, ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν εμφανίζεται απαραίτητα όταν η καταιγίδα βρίσκεται στο “αποκορύφωμά” της. Για τα GICs δεν μετράει τόσο το πόσο ισχυρό είναι το μαγνητικό πεδίο, όσο πόσο γρήγορα αλλάζει. Όπως και στη γεννήτρια, ρεύμα επάγεται μόνο όταν το πεδίο μεταβάλλεται. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η οριζόντια συνιστώσα του πεδίου, δηλαδή το κομμάτι του που είναι παράλληλο με την επιφάνεια της Γης. Οι γρήγορες μεταβολές της επάγουν ηλεκτρικό πεδίο κατά μήκος του εδάφους, εκεί όπου απλώνονται και οι γραμμές μεταφοράς. Γι’ αυτό οι επιστήμονες παρακολουθούν τον ρυθμό μεταβολής της (dBH/dt): όσο μεγαλύτερος είναι, τόσο ισχυρότερα τα GICs. Σύμφωνα με τον Kappenman, στα πλάτη αυτά, οι μέγιστες τιμές του εμφανίζονται συνήθως στην απότομη έναρξη της καταιγίδας, τη στιγμή που το νέφος από τον Ήλιο «χτυπά» τη μαγνητόσφαιρα, και όχι στην κύρια φάση της, που διαρκεί ώρες. Τότε λοιπόν ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος. Τα τελευταία χρόνια η εκτίμηση των GICs στα χαμηλά και μεσαία γεωγραφικά πλάτη λαμβάνει ολοένα και περισσότερη προσοχή από την επιστημονική κοινότητα, ενώ οι μελέτες για τον κίνδυνο στην Ευρώπη πολλαπλασιάζονται και περιλαμβάνουν την Ισπανία, την Ιταλία, την Ελλάδα, την Αυστρία, την Ιαπωνία, την Κίνα, τη Ν. Ζηλανδία,την Αυστραλία, τη Ν. Αφρική κ.ά.
Η οικονομική ζημιά από ένα ακραίο φαινόμενο διαστημικού καιρού μπορεί να ξεπεράσει κατά πολύ το κόστος των άμεσων βλαβών στις υποδομές. Μια μελέτη του 2018 μοντελοποίησε δύο πολύ ισχυρές γεωμαγνητικές υποκαταιγίδες* στη δυτική Ευρώπη και υπολόγισε άμεσες οικονομικές απώλειες περίπου 9 δισ. ευρώ. Οι έμμεσες επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία εκτιμήθηκαν σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια έως και πάνω από ένα τρισεκατομμύριο ευρώ. Παρ΄ότι οι εκτιμήσεις αυτές δεν αποτελούν πρόβλεψη του συνολικού κόστους ενός σύγχρονου συμβάντος τύπου Carrington, αναδεικνύουν τις δυνητικά εκτεταμένες οικονομικές συνέπειες ακραίων διαταραχών του διαστημικού καιρού.
Τι μπορούμε να κάνουμε
Δεν μπορούμε να εμποδίσουμε μια γεωμαγνητική καταιγίδα, μπορούμε όμως να την περιμένουμε προετοιμασμένοι. Δορυφόροι παρακολουθούν συνεχώς τον Ήλιο και τον ηλιακό άνεμο, ενώ μαγνητόμετρα στο έδαφος, όπως αυτά του δικτύου ENIGMA του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, καταγράφουν τις διακυμάνσεις του γήινου μαγνητικού πεδίου. Από τα δεδομένα αυτά υπολογίζουμε παραμέτρους (π.χ. δείκτες GIC), που δείχνουν πόσο ισχυρό ηλεκτρικό πεδίο αναπτύσσεται στο έδαφος. Με έγκαιρη προειδοποίηση οι διαχειριστές των δικτύων θα μπορούσαν να αναδιατάξουν το σύστημα, να μειώσουν τα φορτία ή να αναβάλουν εργασίες συντήρησης.
Στην Ευρώπη, το Δίκτυο Υπηρεσιών Διαστημικού Καιρού του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA) παρέχει ήδη τέτοιες προειδοποιήσεις. Στο πλαίσιο του έργου SEE-Aurora αναπτύσσεται ένα Περιφερειακό Γραφείο για τη Μεσόγειο, ώστε οι υπηρεσίες να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των χρηστών της περιοχής μας. Ο Ήλιος θα συνεχίσει να στέλνει ρεύμα στη Γη. Το ζητούμενο είναι να μην μας βρίσκει απροετοίμαστους.
*Γεωμαγνητική υποκαταιγίδα ονομάζεται ένα πιο περιορισμένο, σε χρονική και χωρική κλίμακα, είδος μαγνητικής καταιγίδας που προκύπτει από την αποκόλληση πλάσματος από την μαγνητική ουρά της Γης και την μεταφορά ενέργειας από το σημείο αποκοπής πίσω στη Γη. Περίπου όπως όταν σπάει ένα λαστιχάκι που τεντώνουμε με το χέρι μας και το πίσω κομμάτι του μας χτυπάει στο χέρι σαν μαστίγιο.
Βιβλιογραφία:
Daglis, I. A., D. N. Baker, Y. Galperin, J. G. Kappenman, and L. J. Lanzerotti (2001), Technological impacts of space storms: Outstanding issues, Eos Trans. AGU, 82(48), 585–592, doi:10.1029/01EO00340.
Daglis, I. A., J. U. Kozyra, Y. Kamide, D. Vassiliadis, A. S. Sharma, M. W. Liemohn, W. D. Gonzalez, B. T. Tsurutani, and G. Lu (2003), Intense space storms: Critical issues and open disputes, J. Geophys. Res., 108, 1208, doi:10.1029/2002JA009722, A5.
Eastwood, J. P., Hapgood, M. A., Biffis, E., Benedetti, D., Bisi, M. M., Green, L., et al. (2018). Quantifying the economic value of space weather forecasting for power grids: An exploratory study. Space Weather, 16, 2052–2067. https://doi.org/10.1029/2018SW002003
Kappenman, J. G. (2003), Storm sudden commencement events and the associated geomagnetically induced current risks to ground-based systems at low-latitude and midlatitude locations, Space Weather, 1, 1016, doi:10.1029/2003SW000009, 3.
Kappenman, J. G. (2005), An overview of the impulsive geomagnetic field disturbances and power grid impacts associated with the violent Sun-Earth connection events of 29–31 October 2003 and a comparative evaluation with other contemporary storms, Space Weather, 3, S08C01, doi:10.1029/2004SW000128.
Viljanen, A., R. Pirjola, E. Prácser, J. Katkalov, and M. Wik (2014), Geomagnetically induced currents in Europe—Modelled occurrence in a continent-wide power grid, J. Space Weather Space Clim., 4, A09, https://doi.org/10.1051/swsc/2014006
Χρήσιμοι Σύνδεσμοι
http://enigma.space.noa.gr/
