Γιατί ο πύραυλος SLS του Προγράμματος Artemis μοιάζει τόσο διαφορετικός από τον Saturn V του Προγράμματος Apollo;
- Συγγραφέας: Αδαμαντία Ζωή Μπούτση
- 22-11-2026
- Δυσκολία: Μέτριο
- Κατηγορίες: Τεχνολογίες
Δύο πύραυλοι φτιαγμένοι για την ίδια αποστολή, αλλά τόσο διαφορετικοί (Εικόνα 1). Έχετε αναρωτηθεί γιατί; Η απάντηση κρύβει πολλές τεχνολογικές λεπτομέρειες.

Ο Saturn V, και ο μικρότερος Saturn I/IB, σχεδιάστηκαν από τον Werner von Braun1 κατά τη δεκαετία του 1960. Ήταν οι πρώτοι πυραυλικοί φορείς που σχεδιάστηκαν από την αρχή για διαστημικές πτήσεις, καθώς όλοι οι προηγούμενοι, τόσο των Αμερικάνων όσο και των Σοβιετικών, είχαν σχεδιαστεί είτε ως διηπειρωτικοί βαλλιστικοί πύραυλοι είτε (οι μικρότεροι) ως πύραυλοι μελέτης της ανώτερης ατμόσφαιρας. Ως σχεδιάσεις του von Braun οι Saturn είχαν κάποιες χαρακτηριστικές ‘πινελιές’ του μαέστρου τους. Οι πιο εμφανείς ήταν οι εναλλαγές μαύρων και λευκών επιφανειών, που ο von Braun προτιμούσε ώστε να είναι πιο ευδιάκριτες οι περιστροφές τους κατά την πτήση (Εικόνα 2).

Ο Saturn V σχεδιάστηκε γύρω από τους πανίσχυρους κινητήρες Rocketdyne F-1, οι μεγαλύτερης ώσης πυραυλοκινητήρες που έχουν κατασκευαστεί ποτέ (μέχρι στιγμής). Πέντε από αυτούς παρείχαν την απαραίτητη ώση για την απογείωση του πρώτου σταδίου του Saturn V (εξού και το λατινικό V, που σημαίνει πέντε). Μετά την απόρριψη του, αναλάμβαναν οι μικρότεροι κινητήρες J-2 των επόμενων δύο σταδίων, που έθεταν τον πύραυλο σε τροχιά γύρω από τη Γη και μετά τοποθετούσαν την κάψουλα σε πορεία για την Σελήνη. Οι F-1 έκαιγαν κηροζίνη ενώ οι J-2 υδρογόνο. Όλοι οι Saturn V κατασκευάστηκαν μέσα στη δεκαετία του 1960 και χρησιμοποιήθηκαν για το πρόγραμμα Apollo και για την εκτόξευση του Skylab. Δύο που περίσσεψαν είναι πλέον μουσειακά εκθέματα. Η γραμμή παραγωγής τους δεν υπάρχει πια εδώ και πολλές δεκαετίες. Για αυτό και η επιστροφή μας στη Σελήνη γίνεται με μία νέα σχεδίαση, το SLS.
Για να καταλάβει κανείς το SLS (Space Launch System) πρέπει να ανατρέξει στο STS (Space Transportation System), το πιο γνωστό μας ως διαστημικό λεωφορείο (Εικόνα 3). Το διαστημικό λεωφορείο αναπτύχθηκε αμέσως μετά το Πρόγραμμα Apollo ως ένα επαναχρησιμοποιούμενο μέσο πρόσβασης στην χαμηλή Γήινη τροχιά2 για μεγάλα φορτία και ανθρώπινα πληρώματα. Πέτυχε τους τεχνολογικούς του στόχους αλλά με μεγαλύτερο από το αναμενόμενο κόστος και με δύο θανατηφόρα ατυχήματα. Όταν όδευε προς το τέλος της ζωής του, η κυβέρνηση των ΗΠΑ αποφάσισε να αναπτύξει μία σειρά από νέους πυραυλικούς φορείς που θα εκμεταλλεύονταν ή και θα επαναχρησιμοποιούσαν την τεχνολογία και κάποια από τα συστατικά του στοιχεία. Αυτό ήταν το πρόγραμμα Constellation, πυρήνας του οποίου ήταν οι πυραυλικοί φορείς Ares I και Ares V. Αυτοί ακυρώθηκαν μετά τις πρώτες δοκιμές για λόγους κόστους και τότε ξεκίνησε η δεύτερη απόπειρα ανάπτυξης ενός νέου πυραυλικού φορέα από την ‘κληρονομιά’ του διαστημικού λεωφορείου. Αυτός ήταν το SLS.

Οι κινητήρες του πρώτου σταδίου του SLS είναι τέσσερεις RS-25. Αυτοί είναι ακριβώς οι κύριοι κινητήρες του διαστημικού λεωφορείου3, μόνο που το SLS χρησιμοποιεί τέσσερεις αντί για τρεις. Οι RS-25 χρησιμοποιούν για καύσιμο υγρό υδρογόνο, όπως και οι J-2 των άνω σταδίων του Saturn V. Το υγρό υδρογόνο, όπως και το υγρό οξυγόνο που χρησιμοποιείται σαν οξειδωτικό του4, πρέπει να διατηρούνται σε πολύ χαμηλή θερμοκρασία μέχρι την εκτόξευση, οπότε οι δεξαμενές τους στο Saturn V και στο διαστημικό λεωφορείο καλύπτονταν από ένα μονωτικό στρώμα πολυουρεθάνης. Μετά τις δύο πρώτες εκτοξεύσεις διαστημικού λεωφορείου οι τεχνικοί της NASA συνειδητοποίησαν ότι το να βάφουν τις δεξαμενές άσπρες προσέθετε πολύ περιττό βάρος, οπότε έπαψαν να το κάνουν. Ο αφρός πολυουρεθάνης έχει, αρχικά, ένα απαλό μπεζ χρώμα που γίνεται σκούρο πορτοκαλί μετά από έκθεση στον ήλιο. Έτσι προέκυψε το διάσημο πορτοκαλί χρώμα των δεξαμενών του διαστημικού λεωφορείου. Το ίδιο ισχύει και για το SLS, με την διαφορά ότι το 2009 οι επιστήμονες της NASA ανέπτυξαν έναν στιβαρότερο και ασφαλέστερο μονωτικό αφρό, με βάση το πολυιμίδιο, για να αποφευχθούν αποκολλήσεις σαν αυτές που προκάλεσαν το θανατηφόρο ατύχημα του Columbia το 2003.
Εκατέρωθεν του πρώτου σταδίου βρίσκονται δύο προωθητήρες στερεού καυσίμου που μοιάζουν ύποπτα παρόμοιοι με αυτούς του διαστημικού λεωφορείου. Αυτό συμβαίνει επειδή είναι ακριβώς οι ίδιοι, αλλά λίγο επιμηκυμένοι5. Είναι απαραίτητοι για την εκτόξευση, όπως ήταν και για το διαστημικό λεωφορείο, επειδή οι τέσσερις κινητήρες RS-25 (ώσης 1860 kN ο καθένας στο επίπεδο της θάλασσας) παρέχουν πολύ λιγότερη ώση από τους πέντε F-1 του Saturn V (ώσης 6770 kN ο καθένας στις ίδιες συνθήκες). Χάρη στον συνδυασμό του πρώτου σταδίου και των δύο επιπλέον προωθητήρων του το SLS μπορεί να φτάσει στο διάστημα, όπου αναλαμβάνει δράση το επόμενο στάδιο με έναν ‘παλαίμαχο’ κινητήρα RL10. Η επανδρωμένη κάψουλα του διαστημοπλοίου Orion έχει και αυτή πολλές διαφορές από αυτήν του Apollo, αλλά δύσκολα διακρίνονται δίπλα στους ογκώδεις πυραυλικούς φορείς τους.
Ποιός από τους δύο πυραυλικούς φορείς είναι καλύτερος; Ο Saturn V είναι ισχυρότερος (με ικανότητα αποστολής 43.5 τόνων προς τη Σελήνη ενώ το SLS μόνο 27) αλλά το SLS πλεονεκτεί από δεκαετίες επιπλέον τεχνολογικής ανάπτυξης σε ηλεκτρονικά συστήματα και πρακτικές ασφάλειας. Ο Saturn V ήταν πολύ ακριβός για την εποχή του, με κόστος που πλησίαζε το ένα δισεκατομμύριο δολάρια ανά εκτόξευση σε σημερινές τιμές. Από την άλλη, το πιο ‘φθηνό’ SLS, που επαναχρησιμοποίησε τόσες ήδη υπάρχουσες τεχνολογίες και εξαρτήματα, κοστίζει πάνω από δύο δισεκατομμύρια δολάρια ανά εκτόξευση σήμερα για να επιτελέσει το ίδιο έργο. Αυτό σχετίζεται με οικονομίες της κλίμακας, καθότι όλοι οι Saturn V κατασκευάστηκαν σε ένα μικρό χρονικό διάστημα με επίγνωση της επικείμενης χρήσης τους σε πολλές αποστολές στη Σελήνη. Τα SLS δεν έχουν την ίδια βεβαιότητα ή χρονοδιάγραμμα. Έτσι κατασκευάζονται μεμονωμένα αντί για μαζικά και είναι διαρκώς στο επίκεντρο κυβερνητικών συζητήσεων για την ακύρωσή τους. Αλλά, τουλάχιστον για τις αποστολές Artemis Ι – IV, αναμένεται να είναι οι μοναδικοί παραγώμενοι, δοκιμασμένοι και αξιόπιστοι προωθητήρες μας για την Σελήνη.
1Ο Werner von Braun ξεκίνησε την σταδιοδρομία του στην Γερμανία όπου σχεδίαζε πυραύλους που στόχευαν μεν στο διάστημα αλλά, με ανησυχητική συχνότητα, έπεφταν στο Λονδίνο.
2Ως χαμηλή γήινη τροχιά ορίζονται οι τροχιές στα υψόμετρα μεταξύ 160km και 2000km. Το μέγιστο που έφτασε ποτέ διαστημικό λεωφορείο ήταν τα 621km.
3Όχι ακριβώς ίδιας σχεδίασης, ακριβώς οι ίδιοι. Οι κινητήρες αυτοί ήταν επαναχρησιμοποιούμενοι (αυτό ήταν το όλο σκεπτικό πίσω από το πρόγραμμα του διαστημικού λεωφορείου), οπότε υπάρχουν ακόμα. Ή μάλλον κάποιοι υπάρχουν ακόμα, για την ώρα, καθότι με το SLS αναλώνονται σε κάθε πτήση. Μόλις εξαντληθούν τα αποθέματα αναμένεται να αντικατασταθούν από μία φθηνότερη έκδοση που θα είναι σχεδιασμένη για μία μόνο χρήση.
4Όταν το υδρογόνο καίγεται με οξυγόνο παράγονται μόνο υδρατμοί. Είναι πιο οικολογικό από τις εναλλακτικές, πέρα από τα άλλα οφέλη.
5Η άλλη διαφορά τους, πέρα από το ύψος, είναι ότι στο SLS δεν είναι πια επαναχρησιμοποιούμενοι. Αυτοί του διαστημικού λεωφορείου έπεφταν με αλεξίπτωτο στην θάλασσα, όπου περισυλλέγονταν και επαναφέρονταν σε χρήση. Ήταν καλή ιδέα σαν θεωρία, αλλά στην πράξη αποδείχθηκε το ίδιο ακριβό με το να έφτιαχναν κάθε φορά καινούργιους.
